Keyboard – hay nói đúng hơn là Electronic Keyboard (đàn phím/nhạc cụ điện tử) – mà ở Việt Nam vẫn quen gọi là đàn Organ là một trong những kết tinh của những bước tiến nhảy vọt trong công nghệ kỹ thuật số. Với keyboard, bạn có trong tay cả một dàn nhạc.
Keyboard giữ vai trò quan trọng trong nền âm nhạc hiện đại và trong một số thể loại nhạc như dance, keyboard mang yếu tố quyết định.
Trên thực tế, người ta phân keyboard ra làm nhiều loại tùy thuộc vào tính năng và mục đích sử dụng: Home Keyboard dùng trong gia đình, Arranger dành cho các nhạc sĩ, Synthesizer dành cho các nhạc công keyboard chuyên nghiệp, Workstation gồm synthesizer và sequencer được tích hợp trong một nhạc cụ, Digital Piano – Piano kỹ thuật số sử dụng thay thế đàn piano truyền thống (acoustic piano), Electric Organ dùng trong nhà thờ hay các buổi hòa nhạc jazz, rock... Bài viết này sẽ cung cấp cho bạn thông tin về Home Keyboard và Arranger - dạng keyboard rất phổ biến ở Việt Nam và ngày càng có nhiều phụ huynh cho con em mình tiếp cận âm nhạc bằng cách học loại “đàn Organ” này. Lịch sử phát triển của keyboard đã trải qua những bước dài, và keyboard ngày nay đã có được những tính năng ưu việt. Chúng ta sẽ bắt đầu tìm hiểu từ những khái niệm căn bản nhất của một cây keyboard.
1. Hình dạng: Home keyboard khác với các loại keyboard khác ở chỗ trên đàn có sẵn loa. Riêng Arranger có thể có hoặc không có loa. Home keyboard dùng trong gia đình và có các tính năng căn bản, riêng arranger dành cho các nhạc sĩ/nhạc công và có nhiều tính năng cao cấp. Cả 2 loại đàn đều có điệu đệm tự động (auto-accompaniment styles) giúp bạn có cả một dàn nhạc trong tay bao gồm trống, bass, guitar v.v…
2. Bàn phím (Keys/keyboard): tất cả các loại keyboard đều có các phím trắng đen và cách chơi tương tự như phím đàn piano truyền thống. Tuy nhiên, phím của keyboard được làm bằng plastic chứ không phải bằng gỗ. Phím của home keyboard/arranger (từ đây sẽ nói gọn là home keyboard) rất nhẹ so với phím của piano. Nếu đã chơi quen trên phím home keyboard rồi và thử đánh trên phím đàn piano thì sẽ như là “cực hình”, dạo vài đoạn thôi là bạn đã cảm thấy các ngón tay mình rã rời. Thông thường, home keyboard có 61 phím (5 octave), một số có 49 phím và 76 phím. Cũng có loại kích thước phím nhỏ hơn dành cho trẻ nhỏ 5-6 tuổi có ngón tay bé xíu. Có một tính năng rất quan trọng của phím gọi là Touch Response/Sensitivity: bạn gõ phím mạnh, âm thanh phát ra sẽ lớn, gõ phím nhẹ, âm thanh sẽ nhỏ. Đàn có Touch Response sẽ giúp bạn diễn đạt tốt hơn khi chơi đàn.
3. Tiếng (Voice, Tone): đây là tiêu chí quan trọng trong việc chọn đàn. Chất lượng tiếng phụ thuộc vào lượng bộ nhớ tiếng (Wave ROM), tính bằng megabyte (MB). Thường thì đối với home keyboard, nhà sản xuất không đề cập đến thông số này mà chỉ cho biết số lượng tiếng. Với các cải tiến trong kỹ thuật sampling (tạo mẫu tiếng bằng cách ghi lại âm thanh của nhạc cụ thật) và lượng Wave ROM được tăng cường đáng kể nhờ giá của chip bộ nhớ giảm nhiều, home keyboard hiện đại cho ra tiếng rất thật (realistic). Một số model Arranger cao cấp của Yamaha như Tyros sử dụng công nghệ MegaVoice, tái tạo các kỹ thuật biễu diễn phức tạp của guitar, guitar bass. Bạn sẽ không thể phân biệt thật giả nếu chỉ nghe mà không thấy trực tiếp.
4. Điệu (Style, Rhythm): điệu là phần đệm tự động của home keyboard. Một cây home keyboard bình thường có khoảng 100 điệu, arranger thì nhiều hơn và có dĩa mềm hoặc memory card để lưu và cài thêm điệu tải về từ Internet. Điệu rất đa dạng: từ Pop/Rock, Dance đến Ballad, Jazz, Blues, Latin v.v... Một điệu bao gồm phần Intro, Variations (2 trên home keyboard và 4 trên arranger), Ending. Variations là phần biến tấu của điệu qua các giai đoạn khác nhau của bài hát như lời 1, điệp khúc, lời 2 v.v... giúp cho phần đệm không bị nhàm chán. Đế đánh một bài có sử dụng điệu, tay trái bạn sẽ giữ hợp âm, còn tay phải đánh giai điệu. Nếu đã sử dụng thành thạo và am hiểu về điệu, bạn có thể tự tạo các điệu khác cho riêng mình (user styles).
5. Màn hình (Display): màn hình trên các cây home keyboard hiện nay không còn là màn hình đèn LED với vài con số như xưa nữa (các con số và chữ tương tự như trên đồng hồ điện tử), thay vào đó là Backlit Graphic LCD (màn hình đồ họa tinh thể lỏng có đèn chiếu hậu giúp nhìn rõ trong bóng tối) cung cấp cho bạn nhiều thông tin hơn. Một số loại đàn còn có khả năng hiển thị ký âm bản nhạc lên màn hình rất tiện lợi khi tập đàn. Trên cây Tyros của Yamaha đã có LCD màu rực rỡ trông rất bắt mắt. Thực ra, bạn cũng có thể xem cây đàn như một PC với chip xử lý, memory, màn hình và cả một OS (Operating System: Hệ điều hành) chuyên xử lý nhạc.
6. Sequencer: đây là phòng thu mini của bạn. Bạn có thể vừa đánh vừa thu lại phần biểu diễn của mình, sau đó biên tập chỉnh sửa rồi phát lại. Hoặc bạn có thể thu phần nhạc đệm gồm nhiều bè phức tạp, sau đó phát lại và đánh phần giai điệu chính (melody) song song. Sequencer là công cụ đắc lực cho các nhạc công one-man band (ban nhạc chỉ có một người) biễu diễn tại các phòng trà hoặc tiệc chiêu đãi. Dữ liệu được ghi lại trong Sequencer theo chuẩn Midi, có nghĩa là bạn có thể lên Internet tải về vô số file Midi và nạp vào đàn bằng đĩa mềm. Các file Midi khi nghe bằng soundcard PC rẻ tiền chất lượng thường không cao, nhưng nếu nghe bằng sequencer phối hợp cùng bộ tiếng của keyboard thì sẽ khác hẳn.
Ngoài những yếu tố căn bản trên, trong phần thông số kỹ thuật (specifications) của đàn, bạn sẽ thấy nhiều thuật ngữ lạ lẫm khác. Xin giải thích một số sau đây:
1. Effect (Hiệu ứng âm thanh): effect giúp tái tạo các hiệu ứng đặc biệt cho tiếng. Bạn có thể làm cho dàn trống trên đàn mình nghe như đang trong một căn phòng ấm cúng, hoặc biến tiếng Church Organ thành rền vang oai hùng như trong một giáo đường rộng lớn.
2. Polyphony: số nốt nhạc đàn keyboard có thể phát ra cùng một lúc. Ở home keyboard thường là 32, arranger từ 64 đến 128.
3. Split/Dual voice mode (Tách tiếng, cộng tiếng): bạn có thể chia bàn phím của mình thành 2 phần riêng biệt với 2 tiếng khác nhau (Split mode) hoặc kết hợp 2 tiếng lại với nhau thành một tiếng mới nghe “đậm” hơn (Dual mode).
4. Registration Memory: dùng để lưu các thiết lập của đàn. Chẳng hạn như với bản nhạc này, bạn chọn điệu A đi kèm với tiếng B, sau đó lưu vào registration memory. Sau này, khi muốn chơi bản nhạc đó, bạn chỉ cần nhấn nút registration memory tương ứng. Thật nhanh và tiện lợi cho việc biểu diễn trực tiếp. Ngoài ra, registration memory có thể lưu rất nhiều thông số khác nhau.
5. Multitimbral Parts: số tiếng đàn có khả năng phát lại cùng một lúc từ sequencer, thường là 16 hoặc 32.
6. Pitch Bend/Modulation: cho phép bạn luyến láy tiếng (Modulation) và tạo tiếng rung (Vibrato). Khi chơi tiếng các nhạc cụ như guitar, bạn cần phải sử dụng tính năng này để diễn tấu các kỹ thuật khác nhau. Đàn hiệu Yamaha thường sử dụng bánh xe (wheel) còn Roland thì sử dụng cần gạt (lever) để điều khiển Pitch Bend/Modulation.
7. One-Touch Setting: nhấn các nút One-Touch Setting, bạn sẽ có các tiếng nhà sản xuất cài đặt sẵn cho bạn phù hợp với điệu mà bạn chọn.
8. General MIDI: nếu trên đàn có logo này, bạn có thế nối đàn của mình với đàn khác hoặc với PC. Phương thức nối có thế qua cáp MIDI (MIDI cable) hoặc hiện đại hơn là cổng USB. Khi nối với PC kết hợp với phần mềm soạn nhạc, bạn có được một công cụ rất mạnh để học và sáng tác nhạc. Các nhà sản xuất đàn còn mở rộng chuẩn MIDI để cung cấp thêm tính năng cho đàn của mình. Yamaha đưa ra chuẩn XG và Roland là GS. Hiện nay, chuẩn MIDI cũng đã được nâng cấp thành General MIDI2.
Một số model arranger đắt tiền đem lại cho bạn nhiều tính năng cao cấp khác. Ở đây, xin đề cập đến 2 tính năng trong đàn Yamaha Tyros là MegaVoice và Vocal Harmony.
1. MegaVoice: để tái tạo các sắc thái phong phú khi trình tấu một số nhạc cụ như guitar, Yamaha dùng công nghệ MegaVoice. Wave ROM được đấy lên mức kỷ lục 96MB. Các kỹ thuật chơi guitar như fret noise (tiếng rít khi ngón tay lướt trên dây đàn), strumming (gảy đàn) và mute (tay bấm dây chặn dây đàn)v.v... được tái tạo đầy đủ. Phản ứng đầu tiên khi nghe sẽ là: WOWWW..!
2. Vocal Harmony: đây là tính năng cực kỳ độc đáo dành cho những người thích hát karaoke. Gắn micro vào đàn, bật nút Vocal Harmony, nhấn hợp âm, và bạn có cả một dàn bè phụ họa! Bè có thể là một giọng nam, một giọng nữ, tam ca, hoặc nguyên một dàn đồng ca. Kỹ thuật Vocal Harmony dựa vào tiếng hát của bạn, phối hợp với hợp âm đang chơi và suy ra giọng bè phù hợp. Chưa hết, phong phú hơn cả karaoke là bạn có thể vừa đàn vừa hát một bài theo điệu ballad, rồi cũng bài đó khi cảm thấy hào hứng vui vẻ, chỉ cần chuyển sang điệu dance là bạn có thể lắc lư tùy thích. Roland cũng đã đưa kỹ thuật này vào arranger DisCover5 của hãng này với tên gọi Vocal Harmonizer.
Trên đây là phần giới thiệu sơ lược về home keyboard. Bạn có thể sẽ thắc mắc là chọn loại nào để sử dụng cho bản thân. Nếu là người mới bắt đầu học, bạn nên chọn loại có các tính năng căn bản. Sau khi đã thành thạo, bạn có thể đổi đàn khác hay hơn. Các tiệm đàn ở TPHCM hầu hết đều cho bạn đổi đàn cũ và bù thêm tiền để lấy đàn mới. Ngoài ra, tính năng và chất lượng tiếng của các model đàn gia tăng rất nhanh, nếu mới học mà mua đàn quá đắt tiền, đàn của bạn sẽ nhanh chóng bị lỗi thời và mất giá đi rất nhiều. Còn một điều nữa là mua đàn hiệu nào? Ở Việt Nam có 3 hiệu đàn phổ biến là Casio, Yamaha và Roland. Casio có ưu điểm là giá khá mềm, Roland mạnh về bộ tiếng nghe “sâu và ấm” (deep and warm), Yamaha có sở trường về tiếng acoustic (piano, guitar, saxophone, brass) nghe rất “tươi và thật” (brilliant and realistic). Chọn hiệu nào tùy thuộc vào sở thích và túi tiền của bạn. Nếu mua đàn cho trẻ nhỏ, bạn có thể chọn loại từ 3-4 triệu đồng, loại phù hợp cho thanh thiếu niên thì khoảng 5-6 triệu đồng, arranger giá rất cao từ 10 triệu đồng đến vài chục triệu đồng.
Nói tóm lại, với keyboard, bạn có thế giới âm nhạc vô tận trong tầm tay mình. Bạn sẽ học được cách phân biệt tiếng của các loại nhạc cụ khác nhau, có kiến thức sâu hơn về các thể loại nhạc đa dạng ở khắp nơi trên thế giới, biết được nghệ thuật hòa âm phối khí hiện đại. Và một điều vô cùng quan trọng: khi chơi nhạc, dù cho là nhạc cụ gì đi nữa, khả năng cảm thụ âm nhạc của bạn sẽ tinh tế hơn rất nhiều. Rồi sẽ đến lúc bạn phát hiện ra những cảm giác mới lạ khi “cảm” và “hiểu” được cảm xúc của nhạc sĩ sáng tác và nghệ sĩ hòa âm phối khí qua phần nhạc của một tác phẩm.
05-2004
Nguyễn Anh Bằng